O tym się mówi

Oblężenie Warszawy 1939 w obiektywie Juliena Bryana

Julien Bryan był amerykańskim fotografem, filmowce i podróżnikiem, który 7 września 1939 roku wsiadł w ostatni pociąg do Warszawy tylko po to, aby zrobić kilka zdjęć zza linii frontu i bezpiecznie wrócić, nim niemieckie wojska dotrą w głąb kraju. Pozostał jednak w oblężonym mieście przez dwa tygodnie. Czuł się zobowiązany do pokazania światu tragicznego losu jego mieszkańców Warszawy.

Fotografowanie w oblężonej Warszawie sprawiało trudności. Bryan uzyskał jednak wsparcie prezydenta stolicy Stefana Starzyńskiego, który przydzielił mu samochód wraz z pomocnikami. Dzięki temu mógł poruszać się po mieście i rejestrować bohaterską postawę jego mieszkańców. Znalazł się w samym środku walk, jednak nie uważał się za fotografa wojennego. Wspominał, że wcale nie jest „korespondentem wojennym, lecz posługującym się kamerą reporterem czasu pokoju, osobą, której praca polega na przemierzaniu świata i fotografowaniu ludzi, nie bomb”. Jak pisał: „Najważniejsze w opowieści o oblężeniu Warszawy nie były zburzone budynki lub karabiny czy niemieckie bombowce nad głową. Najważniejsze było to, co przydarzyło się zwykłym mieszkańcom Warszawy, starcom i staruszkom, matkom i małym dzieciom, tysiącom cywilnych pracowników, którzy robili swoje i nie porzucili pracy”.

Wobec tego co zobaczył Brayan nie mógł pozostać obojętny. Na falach Polskiego Radia, pod ostrzałem niemieckich bomb, zaapelował do prezydenta Roosevelta i narodu amerykańskiego o pomoc dla oblężonej stolicy Polski.

Warszawę wraz z grupą obcokrajowców opuścił 21 września. Udało mu się wywieźć zdjęcia. Jeszcze w 1939 roku pojawiły się one na łamach najważniejszych zachodnioeuropejskich i amerykańskich gazet, w tym w „Time”, „Life, „L’Illustration, „The War Illustrated”, „Look”. W 1940 roku opublikował album „Oblężenie” oraz film o tym samym tytule, który mogło obejrzeć około czterdzieści milionów Amerykanów i dwieście milionów widzów na całym świecie. W 1941 roku dokument zrealizowany przez Bryana został zaprezentowany na 13 gali rozdania Oscarów i brał udział w konkursie w kategorii „Film krótkometrażowy na jednej rolce”.

Po wojnie Bryan wracał do Polski kilkakrotnie w latach 1946, 1958, 1959 i 1974. Odnalazł wiele osób, które sfotografował w 1939 roku. Opowieść o tych poszukiwaniach zawarł w książce wydanej w 1960 roku „Warsaw. 1939 Siege. 1959 Warsaw Revisited”. Zmarł w Nowym Jorku 20 października 1974 roku, wkrótce po powrocie z Polski.

Dzięki porozumieniu zawartemu w 2010 roku z synem fotografa Samem Bryanem w Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej przechowywana jest kolekcja kopii cyfrowych zdjęć Juliena Bryana.

Dokument w reż. Eugeniusza Starky’ego „Ostatni korespondent. Oblężenie Warszawy 1939” zrealizowany został przez IPN wraz z producentem filmowym ELITA ART.