W rozmowie z portalem PortalSamorzadowy.pl prof. Jerzy Hausner zwrócił uwagę na narastające problemy związane z funkcjonowaniem jednostek samorządu terytorialnego w Polsce. Zdaniem ekonomisty i byłego wicepremiera, przy obecnych uwarunkowaniach demograficznych i finansowych utrzymywanie ponad 2,5 tysiąca gmin staje się coraz trudniejsze.
Jak podkreślił profesor, gminy realizują dziś szeroki katalog ustawowych zadań – od edukacji i transportu, przez infrastrukturę techniczną, aż po kwestie bezpieczeństwa i ochrony ludności. Do ich skutecznego wykonywania niezbędne jest jednak odpowiednie zaplecze finansowe. Tymczasem wiele samorządów, zwłaszcza mniejszych, boryka się ze spadającymi dochodami, które są efektem depopulacji oraz migracji mieszkańców do większych ośrodków.
W ocenie prof. Hausnera problem nie dotyczy samej idei samorządności ani prawa mieszkańców do lokalnej reprezentacji. Jego zdaniem kluczowe jest rozróżnienie pomiędzy wspólnotą lokalną a zdolnością organizacyjną i ekonomiczną gminy jako instytucji publicznej. Brak wystarczających środków finansowych sprawia, że część jednostek nie jest w stanie zapewnić usług publicznych na odpowiednim poziomie.
Zobacz też:
Profesor zaznaczył jednocześnie, że nie opowiada się za odgórnym likwidowaniem gmin. Jak wskazał w rozmowie z PortalSamorzadowy.pl, powstawanie nowych jednostek samorządowych powinno być możliwe tam, gdzie stoi za tym wola mieszkańców oraz realne możliwości finansowe. Gmina, która nie jest w stanie zaspokoić podstawowych potrzeb swoich mieszkańców, w dłuższej perspektywie może prowadzić do ich faktycznego wykluczenia.
Jednym z przykładów problemów strukturalnych, o których mówił prof. Hausner, jest organizacja sieci szkół. Jego zdaniem utrzymywanie placówek wyłącznie ze względów historycznych lub lokalnych ambicji nie zawsze służy jakości kształcenia. W wielu przypadkach bardziej racjonalne okazuje się łączenie zasobów i koncentracja usług, przy jednoczesnym zapewnieniu dostępności komunikacyjnej.
W rozmowie poruszono również kwestię współpracy międzygminnej. Zdaniem profesora to właśnie wspólna realizacja zadań – takich jak gospodarka odpadami, infrastruktura techniczna czy ochrona środowiska – może znacząco poprawić efektywność działania samorządów. Warunkiem jest jednak stworzenie jasnych zasad, mechanizmów rekompensat oraz narzędzi kontrolnych.
Prof. Hausner zwrócił uwagę, że obecne działania państwa wobec samorządów mają raczej charakter doraźny. Choć poprawa systemu finansowania jednostek samorządu terytorialnego jest krokiem w dobrą stronę, nie rozwiązuje ona problemów w długiej perspektywie. W jego ocenie konieczny jest powrót do szerokiej debaty nad kolejnym etapem reformy samorządowej, uwzględniającej zmieniające się realia społeczne i gospodarcze.
W rozmowie z PortalSamorzadowy.pl profesor wskazał także na negatywne skutki chaosu przestrzennego. Niekontrolowana ekspansja zabudowy generuje wysokie koszty infrastrukturalne, które w dużej mierze ponoszą samorządy i ich mieszkańcy. Jak zaznaczył, rozwój bez planowania przestrzennego w dłuższej perspektywie osłabia potencjał lokalnych wspólnot.
Zdaniem prof. Hausnera systemowe utrzymywanie gmin niesamodzielnych finansowo prowadzi do stagnacji i braku motywacji do rozwoju. Wsparcie państwa powinno koncentrować się na wzmacnianiu samodzielności ekonomicznej samorządów, a ta – jak podkreślił – jest ściśle powiązana z aktywnością zawodową i przedsiębiorczością mieszkańców.
Jak zaznaczył profesor, bez rozpoczęcia poważnej, ogólnopolskiej dyskusji o przyszłości samorządów trudno będzie zatrzymać narastające problemy. Zmieniające się warunki demograficzne i gospodarcze wymagają nowych rozwiązań, które pozwolą gminom skutecznie realizować swoje zadania i odpowiadać na potrzeby mieszkańców.
Źródło: PortalSamorzadowy.pl
