22 stycznia 1863 roku wybuchło Powstanie Styczniowe – największy i ostatni w XIX wieku polski zryw niepodległościowy przeciwko Imperium Rosyjskiemu. W wydarzeniach pierwszych dni powstania ważną rolę odegrał także region radomski.
Tego dnia Komitet Centralny Narodowy ogłosił manifest, w którym proklamował się Tymczasowym Rządem Narodowym i wezwał narody Polski, Litwy oraz Rusi do wspólnej walki o wolność. Powstanie miało charakter ogólnonarodowy i od początku zakładano równoczesne uderzenia na rosyjskie garnizony w wielu częściach Królestwa Polskiego.
Naczelnikiem wojennym województwa sandomierskiego został pułkownik Marian Langiewicz, były oficer armii pruskiej i uczestnik walk u boku Giuseppe Garibaldiego we Włoszech. Choć zapowiadano udział około 20 tysięcy powstańców, w rzeczywistości Langiewicz mógł liczyć jedynie na około 2–2,5 tysiąca ochotników, co stanowiło zaledwie niewielką część deklarowanych sił.
Początkowy plan zakładał jednoczesne rozbicie ośmiu rosyjskich garnizonów spośród siedemnastu stacjonujących w regionie radomskim. Ostatecznie zdecydowano się na atak na trzy miejscowości – Bodzentyn, Jedlnię oraz Szydłowiec. Już na etapie koncentracji oddziałów pojawiły się problemy. Spośród około 2,5 tysiąca konspiratorów do walki stawiło się niespełna tysiąc osób.
Jednym z kluczowych celów był Szydłowiec, gdzie stacjonowały dwie kompanie rosyjskie liczące łącznie około 400 żołnierzy, dowodzone przez majora Rüdigera. Oddziały powstańcze zgromadziły się w Jastrzębiu, następnie przemaszerowały do Sadku, by około godziny drugiej w nocy rozpocząć natarcie na miasto.
Rosjanie byli jednak uprzedzeni o planowanym ataku i przygotowani do obrony. Po krótkiej i chaotycznej walce rosyjskie kompanie wycofały się z miasta. Zdobycie Szydłowca wywołało wśród powstańców entuzjazm i chwilowe poczucie sukcesu. Radość nie trwała jednak długo. Nad ranem oddziały rosyjskie ponownie wkroczyły do miasta i odbiły je z rąk powstańców.
Po nieudanej próbie utrzymania Szydłowca Marian Langiewicz wycofał się wraz ze swoimi żołnierzami w kierunku Wąchocka, gdzie rozpoczął formowanie większego oddziału partyzanckiego. Dalsze walki miały już charakter typowo partyzancki, prowadzone w lasach i mniejszych miejscowościach.
Powstanie Styczniowe trwało 14 miesięcy i objęło cały zabór rosyjski. Wzięło w nim udział ponad 100 tysięcy osób, głównie przedstawicieli szlachty, ziemiaństwa i inteligencji. W trakcie walk stoczono około 1200 bitew i potyczek.
Źródło: IPN Radom
