Rozwój społeczności lokalnej rzadko opiera się wyłącznie na wielkich, centralnych inwestycjach. Najtrwalsze efekty aktywizacji obywatelskiej rodzą się tam, gdzie mieszkańcy zyskują realne narzędzia decyzyjne dotyczące najbliższego otoczenia. Na terenach wiejskich i w gminach o charakterze miejsko-wiejskim takim fundamentalnym instrumentem jest fundusz sołecki. W realiach powiatu radomskiego – obejmującego m.in. takie gminy jak Jedlińsk, Wolanów, Zakrzew, Skaryszew czy Iłża – mechanizm ten dowodzi, że nawet mniejsze kwoty potrafią przynieść wymierne korzyści, jeśli o ich przeznaczeniu decydują sami obywatele.
Podstawę prawną funkcjonowania tego narzędzia stanowi Ustawa o funduszu sołeckim. Zgodnie z jej przepisami, decyzja o wyodrębnieniu funduszu w budżecie należy do rady gminy. Jeśli samorząd zdecyduje się na ten krok, część wydatków budżetowych zostaje zagwarantowana do dyspozycji poszczególnych sołectw. Wysokość środków dla każdej jednostki wyliczana jest według algorytmu uwzględniającego m.in. dochody własne gminy oraz liczbę mieszkańców. Co istotne, ustawodawca przewidział mechanizm wsparcia zwrotnego: gminy realizujące fundusz sołecki mogą ubiegać się o zwrot części wydatków wykonanych w ramach tych środków z budżetu państwa (w formie dotacji celowej, której wysokość zależy od zamożności samorządu).
W praktyce gmin powiatu radomskiego fundusz sołecki stał się jednym z najważniejszych motorów lokalnych zmian. Analizując przedsięwzięcia zgłaszane przez mieszkańców, widać wyraźnie, że odpowiadają one na najbardziej palące, codzienne potrzeby. Środki te są przeznaczane na doposażenie i modernizację placów zabaw, remonty świetlic wiejskich pełniących funkcję lokalnych centrów kultury, poprawę oświetlenia drogowego czy wsparcie jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych, które stanowią filar bezpieczeństwa w regionie.
Proces decyzyjny wokół funduszu sołeckiego to autentyczna lekcja demokracji bezpośredniej. Kluczowym momentem jest zebranie wiejskie, zwoływane przez sołtysa. To na nim mieszkańcy dyskutują, analizują potrzeby i w drodze uchwały przyjmują wnioski zawierające zakres przedsięwzięć, ich uzasadnienie oraz szacunkowy kosztorys. Warunkiem koniecznym jest, aby wskazane zadania mieszkały się w katalogu zadań własnych gminy (zgodnie z Ustawą o samorządzie gminnym) oraz służyły poprawie warunków życia lokalnej społeczności.
Funkcjonowanie funduszu sołeckiego w regionie radomskim pokazuje, że mieszkańcy potrafią gospodarnie zarządzać powierzonymi środkami i skutecznie współpracować z władzami samorządowymi. Jest to mechanizm, który nie tylko niweluje disproporcje w rozwoju poszczególnych miejscowości, ale przede wszystkim buduje silne więzi społeczne, poczucie współodpowiedzialności i realną sprawczość obywatelską na poziomie lokalnym.
Artykuł opublikowano w ramach projektu realizowanego przez Radomską Inicjatywę Młodzieżową pn. „Radomskie Centrum Edukacji Obywatelskiej” sfinansowanego ze środków Narodowego Instytutu Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego.
