Zapewne widziałeś w sieci nagranie przedstawiające znanego aktora promującego „darmowy program inwestycyjny”, a może natrafiłeś na wideo, w którym ceniony ekspert lub celebryta wzywa do zakupu niesprawdzonego leku? Coraz częściej zdarza się też, że do kogoś dzwoni zapłakane dziecko lub wnuk, prosząc o pilny przelew na pokrycie szkód po wypadku – a głos w słuchawce brzmi w 100% znajomo. We wszystkich tych przypadkach mamy do czynienia z deepfake’iem.
Deepfake (połączenie słów deep learning – głębokie uczenie maszynowe, oraz fake – fałszywka) to technika generowania lub modyfikowania obrazu, wideo i dźwięku przy użyciu algorytmów sztucznej inteligencji. Pozwala ona na łudząco realistyczne nałożenie czyjejś twarzy na inną postać lub sklonowanie głosu dowolnej osoby na podstawie zaledwie kilkusekundowego nagrania z jej medów społecznościowych.
Jak podają w swoich najnowszych raportach eksperci z NASK oraz CERT Polska, liczba oszustw z wykorzystaniem syntezy głosu i generowanego wideo dynamicznie rośnie. W odpowiedzi na to zagrożenie, od sierpnia 2026 roku w całej Unii Europejskiej obowiązują przepisy AI Act, które nakładają na legalnie działające podmioty obowiązek jasnego oznaczania treści generowanych przez sztuczną inteligencję. Jednak cyberprzestępcy nie stosują się do prawa – dlatego umiejętność samodzielnego rozpoznawania fałszywek staje się dziś kluczową kompetencją cyfrową każdego z nas.
Część 1: Opis zjawiska – Jak powstaje i działa cyfrowa fałszywka?
Technologia stojąca za deepfake’ami analizuje tysiące punktów charakterystycznych na twarzy człowieka (ułożenie oczu, nosa, kości policzkowych, sposób pracy ust) lub unikalną barwę, tembr i intonację głosu. Złożone sieci neuronowe potrafią następnie „przeszczepić” te cechy na zupełnie nowy materiał wideo lub wygenerować dowolną wypowiedź z wpisanego tekstu.
Oszuści wykorzystują syntetyczne materiały w trzech głównych obszarach:
- Voice Cloning (klonowanie głosu) i oszustwa telefoniczne: Przestępcy wykorzystują algorytmy AI, by wygenerować próbkę głosu konkretnej osoby na podstawie filmu opublikowanego np. na TikToku czy Instagramie. Następnie dzwonią do członka rodziny tej osoby, podszywając się pod nią i wywołując silny stres (np. informacja o potrąceniu pieszego, zatrzymaniu przez policję czy utracie dokumentów za granicą).
- Fałszywe reklamy inwestycyjne i medyczne: Przestępcy tworzą wideo, w którym znane twarze (dziennikarze, artyści, sportowcy) sprawiają wrażenie, jakby zachęcały do inwestowania w fikcyjne platformy finansowe lub zachwalały „cudowne” suplementy diety.
- Kompromitacja i cyberprzemoc: Tworzenie fałszywych nagrań z udziałem rówieśników w szkole, mających na celu ich ośmieszenie, zastraszenie lub wyłudzenie korzyści.
Dlaczego dajesz się na to nabrać? Generatywna AI nie musi być idealna – wystarczy, że materiał wywoła gwałtowne emocje (strach, lęk, ekscytację lub żal). Pod wpływem impulsów przestajemy analizować szczegóły techniczne obrazu i skupiamy się na przekazie.
Część 2: Neutralny przykład z życia
Pani Elżbieta odbiera popołudniu telefon z nieznanego numeru. Po drugiej stronie słyszy drżący, zapłakany głos swojego 15-letniego wnuka, Bartka:
Głos w telefonie: „Babciu! Błagam pomóż mi, doszło do strasznego wypadku na hulajnodze, niechcący potrąciłem osobę na przejściu! Policja chce mnie zatrzymać, muszę natychmiast wpłacić kaucję 3000 zł, inaczej zabiorą mnie na komisariat. Podrzucisz mi kod BLIK albo zrób szybki przelew? Nie mów nic mamie, bo się załamie!”
Głos brzmi identycznie jak głos Bartka – ma ten sam akcent, charakterystyczne załamania głosu i sposób wypowiadania słów. Pani Elżbieta wpadłaby w panikę, gdyby nie fakt, że Bartek… siedział w tym samym pokoju i odrabiał lekcje przy biurku.
Co się stało w rzeczywistości?
Przestępcy użyli darmowego narzędzia do klonowania głosu opartego na AI. Pobrali 15-sekundowe wideo, które Bartek wrzucił dzień wcześniej na swój publiczny profil w mediach społecznościowych, wygenerowali z niego próbkę audio i użyli jej do przeprowadzenia oszustwa telefonicznego. Dziadek lub babcia znajdujący się w innym domu mogliby w odruchu serca natychmiast przekazać pieniądze oszustom.
Część 3: Procedura „Sprawdź, zanim udostępnisz”
Choć algorytmy AI stają się coraz doskonalsze, wygenerowane materiały wciąż pozostawiają techniczne i behawioralne ślady. Oto 4-krokowa instrukcja, jak weryfikować wideo i dźwięk pod kątem deepfake’a.
- Szukaj wizualnych i dźwiękowych cyfrowych „artefaktów” Przeglądając wideo, zwróć uwagę na szczegóły:
- Twarz i oczy: Sprawdź, czy postać mruga w naturalny sposób. Często sztuczna inteligencja tworzy nieruchome, „szklane” spojrzenie. Zwróć uwagę na granicę twarzy i szyi, kontur ust podczas mówienia oraz okolice okularów lub biżuterii – w tych miejscach często pojawiają się rozmycia i smugi.
- Dźwięk: Słuchaj intonacji. Głos AI bywa dziwnie monotematyczny, ma metaliczny posmak, nienaturalne pauzy w środku zdań lub oddech niedostosowany do tempa wypowiedzi.
- Weryfikuj kontekst i emocjonalną presję Zawsze zadaj sobie pytanie: Czy ten komunikat nakazuje mi działać natychmiast? Jeśli nagranie wzywa do szybkiego przelewu, podania danych, lub wywołuje lęk – zwolnij. Oszuści celowo budują presję czasu, aby odciąć Cię od krytycznego myślenia.
- Wprowadź rodzinne „Hasło Bezpieczeństwa” Uzgodnij z najbliższymi (rodzicami, dziadkami, rodzeństwem) proste, tajne słowo-klucz lub pytanie weryfikacyjne (np. „Jak ma na imię nasz pierwszy pies?”). Jeśli kiedykolwiek dostaniesz telefon od „bliskiego” z prośbą o pieniądze – poproś o podanie tego hasła. Sztuczna inteligencja go nie zna. Gdy rozmówca się rozłączy lub zacznie unikać odpowiedzi – natychmiast rozłącz się i rozmawiaj z tą osobą pod jej znanym numerem.
- Sprawdzaj źródło i zgłaszaj podejrzane materiały Nie podawaj dalej nagrań z niepotwierdzonych kont. Sprawdź, czy o danej wypowiedzi informują oficjalne portale informacyjne i zweryfikowane profile. Jeśli natrafisz na deepfake służący do oszustwa finansowego lub wyłudzeń – zgłoś go do zespołu CERT Polska (poprzez formularz na stronie incydent.cert.pl lub w aplikacji mObywatel).
Artykuł opublikowano w ramach projektu realizowanego przez Stowarzyszenie im. Kazimierza Jagiellończyka pn. „Młodzi kontra Dezinformacja 2.0 – Wystawa, Warsztaty i Kampania Edukacyjna na Mazowszu”, dofinansowanego ze środków Budżetu Województwa Mazowieckiego.
