2 listopada 1918 roku Radom stał się pierwszym ośrodkiem niepodległej władzy na ziemiach byłego Królestwa Polskiego. W mieście rozbrojono austriackich żołnierzy, powołano polską administrację i przejęto kontrolę nad najważniejszymi punktami. Wydarzenia te przeszły do historii jako narodziny Republiki Radomskiej. Dziś mija 108 lat od tamtych wydarzeń.
O rocznicy przypomniał Instytut Pamięci Narodowej – Delegatura w Radomiu, publikując materiał poświęcony Republice Radomskiej. Jak opisuje IPN, przygotowania do przejęcia władzy rozpoczęły się w nocy z 1 na 2 listopada 1918 roku.
W mieszkaniu adwokata Jana Wigury, w kamienicy przy ówczesnej ul. Szerokiej 2 (obecnie ul. Piłsudskiego), odbyła się tajna narada. To właśnie tam opracowano plan rozbrojenia austriackiego okupanta i przejęcia kontroli nad miastem. Powołano również Komitet Pięciu, który miał objąć władzę po zakończeniu akcji.
W jego skład weszli Stanisław Kelles-Krauz, który stanął na czele komitetu, Jan Wigura jako jego zastępca, a także Roman Szczawiński, Aleksy Rżewski i Wacław Dębowski.
Akcja rozpoczęła się o świcie. Oddział blisko 200 członków Polskiej Organizacji Wojskowej, dowodzony przez Józefa Marjańskiego, uderzył na austriackie koszary przy ul. Warszawskiej. Znajomość haseł wartowników pozwoliła Polakom zaskoczyć załogę i rozbroić ją bez oddania ani jednego strzału.
Po zajęciu koszar i obsadzeniu miasta polskimi wartami Komitet Pięciu przejął władzę z rąk austriackiego komendanta, generała Józefa Kwiatkowskiego.
Jednym z najbardziej symbolicznych momentów było wystąpienie Stanisława Kelles-Krauza z balkonu gmachu Cesarsko-Królewskiej Komendy Powiatowej przy ówczesnej ul. Lubelskiej. Zwrócił się on do zgromadzonych mieszkańców, przypominając o sztandarach państw zaborczych, które wcześniej powiewały nad budynkiem.
– Powiewały z tego balkonu sztandary carskie, pruskie i austriackie – symbole wrogich państw zaborczych. Dziś, w imieniu Tymczasowego Komitetu Rządzącego, zawieszam nasz znak narodowy! Niech powiewa nad ich trony – na chwałę ludu polskiego, na pohybel wrogom! Niech żyje Polska!
mówił Kelles-Krauz.
Wspomnienie tej chwili zachował również kapelan wojskowy ks. Dominik Ściskała:
– Była to niezapomniana chwila dla tych, co ją przeżyli; ci, co urodzą się w wolnej Polsce, nie będą mieć nawet wyobrażenia, co to znaczy nie mieć ojczyzny.
Po przejęciu władzy komendę nad wojskiem powierzono podporucznikowi Józefowi Marjańskiemu, a komisarzem miasta został Zygmunt Słomiński.
Tak narodziła się Republika Radomska. Przez kilka dni Radom funkcjonował jako autonomiczne, wolne miasto, dysponujące własną administracją i wojskiem. Jak podkreśla Instytut Pamięci Narodowej, był to fenomen na skalę ogólnopolską i ważny etap odzyskiwania przez Polskę niepodległości.
Źródło: Facebook / IPN Radom
