Radom przez wieki był miejscem ważnych wydarzeń politycznych, społecznych i niepodległościowych. To tutaj w 1505 roku uchwalono konstytucję Nihil novi, która ograniczyła władzę królewską i stała się jednym z najważniejszych aktów w historii polskiego parlamentaryzmu. W kolejnych stuleciach miasto było związane z działalnością patriotyczną, powstaniami narodowymi, ruchem oporu oraz wydarzeniami, które miały wpływ na historię całego kraju.
Ślady tej historii można odnaleźć w wielu miejscach Radomia – od zabytkowych świątyń, przez pomniki, aż po miejsca związane z wybitnymi mieszkańcami miasta.
Najważniejsze miejsca pamięci i zabytki
Kościół św. Jana Chrzciciela (Fara)
Jednym z najważniejszych zabytków Radomia jest kościół św. Jana Chrzciciela, znany jako Fara. Świątynia ufundowana przez króla Kazimierza Wielkiego była świadkiem wielu ważnych wydarzeń w historii miasta.
To właśnie tutaj w 1505 roku król Aleksander Jagiellończyk zaprzysiągł konstytucję Nihil novi uchwaloną podczas obrad sejmu radomskiego. Dokument ten uznawany jest za jeden z fundamentów polskiego systemu parlamentarnego.
Klasztor oo. Bernardynów
Radomski klasztor Bernardynów to jeden z najcenniejszych zabytków miasta. Kompleks powstały w XV wieku odegrał ważną rolę również w okresie walk narodowowyzwoleńczych.
Podczas powstania styczniowego zakonnicy wspierali działania powstańcze, a klasztor był miejscem kontaktów konspiracyjnych. Po upadku zrywu władze carskie represjonowały osoby zaangażowane w pomoc powstańcom.
Gmach Komisji Województwa Sandomierskiego
Budynek przy radomskim Rynku, zaprojektowany przez Antonio Corazziego, jest jednym z najważniejszych przykładów klasycystycznej architektury w mieście.
W okresie zaborów mieściły się tutaj instytucje administracyjne, a przed gmachem odbywały się patriotyczne manifestacje. W listopadzie 1918 roku budynek stał się siedzibą władz tworzących tzw. Republikę Radomską – lokalnej inicjatywy związanej z odzyskiwaniem przez Polskę niepodległości.
Pomnik Czerwca ’76
Jednym z najważniejszych współczesnych miejsc pamięci jest Pomnik Czerwca ’76 przy ulicy 25 Czerwca.
Upamiętnia on protest robotników Radomia, którzy 25 czerwca 1976 roku wystąpili przeciwko podwyżkom cen żywności. Wydarzenia te stały się jednym z impulsów do powstania opozycji demokratycznej, w tym Komitetu Obrony Robotników, a później odegrały rolę w kształtowaniu ruchu „Solidarności”.
Bohaterowie związani z Radomiem
Dionizy Czachowski (1810–1863)
Jeden z najwybitniejszych dowódców powstania styczniowego. Pełnił funkcję naczelnika wojennego województwa sandomierskiego i dowodził oddziałami partyzanckimi na terenie regionu.
Zginął w 1863 roku w bitwie pod Jaworem Soleckim. W Radomiu jego pamięć upamiętnia m.in. mauzoleum znajdujące się przy ulicy Żeromskiego.
mjr Henryk Dobrzański „Hubal” (1897–1940)
Legendarny dowódca Oddziału Wydzielonego Wojska Polskiego, jeden z symboli polskiego oporu po klęsce wrześniowej 1939 roku.
Choć jego działalność związana była przede wszystkim z terenami Kielecczyzny, oddział Hubala utrzymywał kontakty z konspiracją działającą również na obszarze radomskim.
Kazimierz Ołdakowski (1878–1942)
Dyrektor naczelny Fabryki Broni w Radomiu w okresie międzywojennym. Dzięki jego pracy zakład stał się jednym z najważniejszych przedsiębiorstw polskiego przemysłu zbrojeniowego.
Za czasów jego kierownictwa w Radomiu rozpoczęto produkcję m.in. słynnego pistoletu Vis. Podczas okupacji niemieckiej odmówił współpracy z okupantem, za co został aresztowany i zginął w obozie koncentracyjnym.
ks. Roman Kotlarz (1928–1976)
Kapłan związany z wydarzeniami Radomskiego Czerwca ’76. 25 czerwca 1976 roku błogosławił protestujących robotników, a później w swoich kazaniach mówił o represjach, jakie spotkały uczestników protestu.
Był inwigilowany i prześladowany przez aparat bezpieczeństwa PRL. Zmarł 18 sierpnia 1976 roku, a jego postać stała się symbolem sprzeciwu wobec niesprawiedliwości i obrony godności człowieka.
Jak poznawać historię Radomia?
Historię miasta można odkrywać również poprzez lokalne instytucje kultury.
Muzeum im. Jacka Malczewskiego prezentuje zbiory związane z dziejami Radomia, sztuką oraz życiem mieszkańców na przestrzeni wieków. Z kolei miejsca związane z przemysłem, takie jak Fabryka Broni czy Muzeum Historii Radomia, pozwalają poznać gospodarczą i społeczną historię miasta.
Radom to miasto, którego dzieje tworzyły zarówno wydarzenia wielkiej polityki, jak i codzienna praca jego mieszkańców. Zabytki oraz miejsca pamięci przypominają o osobach, które w różnych epokach angażowały się w obronę wolności, niepodległości i lokalnej tożsamości.
Artykuł opublikowano w ramach projektu realizowanego przez Radomską Inicjatywę Młodzieżową pn. „Radomskie Centrum Edukacji Obywatelskiej” sfinansowanego ze środków Narodowego Instytutu Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego.
