Drugi dzień świąt Bożego Narodzenia poświęcony jest św. Szczepanowi, pierwszemu męczennikowi chrześcijaństwa. Znany z głębokiej wiary i cudownej mocy, został ukamienowany, gdy przyznał się przed sanhedrynem do wiary w Chrystusa, co w tamtych czasach uważano za bluźnierstwo. Jego postać stała się symbolem odwagi i niezłomności w wierze.
Tradycje ludowe związane ze świętem mają swoje korzenie w obrzędach agrarnych, choć nieodłącznie łączą się z wiarą chrześcijańską. Podczas mszy świętej w kościołach do dziś święci się owies – w hołdzie dla męczeństwa św. Szczepana i jako znak zapewnienia urodzaju w nadchodzącym roku. Skropienie ziarna wodą miało wzmacniać jego siły witalne. Ziarno obsypywało się zarówno księży, jak i wiernych, a po nabożeństwie dzieci często brały udział w tej zabawie także pod kościołem. Pogoda w ten dzień była uważnie obserwowana, a przysłowie mówiło: „Jaka pogoda w Szczepana panuje, taka na luty nam się szykuje”.
W przeciwieństwie do Wigilii, która spędzana jest w gronie najbliższej rodziny, drugi dzień świąt charakteryzował się huczniejszą zabawą i odwiedzinami dalszych krewnych. Był to także czas zalotów i spotkań sąsiedzkich. W wielu wsiach od wczesnego ranka pojawiali się tzw. „śmieciarze”, którzy obsypywali słomą obejścia panien na wydaniu. Dziewczęta przygotowywały dla nich wódkę i zakąski, a gdy psoty się kończyły i słoma była posprzątana, zaczynała się gościna. Wizyta śmieciarzy przynosiła pannie honor, a obecność kawalera w tym czasie w domu sygnalizowała poważne zamiary małżeńskie.
Dzień św. Szczepana był również początkiem chodzenia po kolędzie. Gospodarze z radością oczekiwali kolędników, bo przynosili oni nie tylko życzenia pomyślności, ale też dobre wróżby. W podzięce kolędnicy otrzymywali poczęstunek – najczęściej kiełbasę, szynkę, ciasto, a czasem drobną zapłatę.
Święto św. Szczepana to wyjątkowy czas, łączący religijną tradycję z ludowymi zwyczajami, które przez wieki wzbogacały polską kulturę i obyczaje świąteczne.
Źródło: Opracowano na podstawie materiału przygotowanego przez dr Małgorzatę Dziurę z Muzeum Narodowego Ziemi Przemyskiej oraz Kingę Kędziorę-Palińską z Muzeum Zamkowego w Sandomierzu.
